नीच भंग राजयोग

नीच भंग राजयोग हा भारतीय वैदिक ज्योतिषातील सर्वांत नाट्यमय आणि उभारी देणाऱ्या योगांपैकी एक आहे. नावाची फोड अशी: नीच (नीचत्व) + भंग (रद्द होणे) + राजयोग (राजेशाही संयोग) — म्हणजे शब्दशः "नीचत्वाच्या भंगातून जन्मलेला राजेशाही संयोग." एखादा ग्रह आपल्या नीच राशीत (त्याच्या सर्वांत दुर्बल स्थानी) असूनही विशिष्ट अटींमुळे ती दुर्बलता रद्द होते, तेव्हा तो ग्रह नुसता सावरत नाही — तो यशाचा प्रबळ स्रोत बनू शकतो. जातक सहसा सामान्य, खडतर किंवा वंचित परिस्थितीतून असामान्य उंचीवर जातो, त्यामुळे ही "शून्यातून विश्व" उभे करण्याची अभिजात खूण मानली जाते.

प्रथम, एखादा ग्रह नीच असला पाहिजे (उदा. तुळेतील सूर्य, वृश्चिकातील चंद्र, कर्केतील मंगळ, मीनेतील बुध, मकरेतील गुरु, कन्येतील शुक्र, मेषेतील शनी). पुढीलपैकी एक किंवा अधिक कारणांनी ते नीचत्व भंग (नीच भंग) झाल्यास हा योग तयार होतो:

• ज्या राशीत ग्रह नीच आहे, त्या राशीचा स्वामी लग्नापासून किंवा चंद्रापासून केंद्रात (१, ४, ७, १०) असणे.
• नीच ग्रहाच्या उच्च राशीचा स्वामी लग्नापासून किंवा चंद्रापासून केंद्रात असणे.
• नीच ग्रह ज्या राशीत आहे, त्या राशीत उच्च होणारा ग्रह लग्नापासून किंवा चंद्रापासून केंद्रात असणे.
• नीच ग्रहावर त्याच्या राशीस्वामीची युती किंवा दृष्टी असणे.
• नीच ग्रह आणि त्याचा राशीस्वामी यांच्यात राशिपरिवर्तन असणे.
• नीच ग्रह नवमांशात उच्च किंवा स्वराशीत असणे.

यांपैकी जितक्या अधिक अटी पूर्ण होतील, तितका तयार होणारा राजयोग अधिक प्रबळ व शुद्ध असतो.

उदाहरण: शनी मेषेत (मंगळाच्या राशीत) नीच. जर मंगळ (राशीस्वामी) केंद्रात असेल, किंवा सूर्य (मेषेत उच्च) केंद्रात असेल, तर शनीचे नीचत्व भंग पावते आणि हे स्थान असामान्य उन्नती देऊ शकते.

• सत्ता, दर्जा किंवा संपत्तीत असामान्य उन्नती, अनेकदा सुरुवातीच्या कष्टांनंतर
• प्रतिकूल परिस्थितीतून, वंचित सुरुवातीपासून मिळवलेले यश
• चिवटपणा — तीच दुर्बलता कर्तृत्वाचे इंजिन बनते
• पुनर्स्थापित झालेल्या ग्रहाच्या अधिपत्याखालील क्षेत्रांत मान्यता आणि अधिकार
• संघर्षाचे विजयात रूपांतर झाल्याची प्रभावी वैयक्तिक कहाणी

पूर्ण फळांसाठी पुढील गोष्टी आवश्यक आहेत — यांपैकी कोणतीही अपुरी राहिल्यास फळ दुर्बल होते:

• भंगाच्या अटी खरोखर उपस्थित असल्या पाहिजेत, नुसते नीचत्व असणे पुरेसे नाही.
• उन्नती प्रत्यक्षात येण्यासाठी नीच पण भंग झालेल्या ग्रहाची दशा/अंतर्दशा सुरू व्हावी लागते.
• पुनर्स्थापित ग्रह वर आणखी अस्तंगत किंवा पापकर्तरीत नसावा, कारण त्यामुळे ही सावरण बोथट होते.
• बलवान लग्न आणि लग्नेश जातकाला या उन्नतीचा लाभ घेऊ देतात; दुर्बल लग्नामुळे शक्यता अप्रकट राहू शकते.

त्या विशिष्ट लग्नासाठी नीच ग्रहाची कार्यगत भूमिका काय आहे यावरून ही उन्नती कशी व्यक्त होते हे ठरते — कार्यगत शुभग्रहाचे किंवा योगकारकाचे भंगलेले नीचत्व कार्यगत पापग्रहाच्या तुलनेत कितीतरी अधिक निरोगी उन्नती देते. बलवान लग्न जातकाला हा योग ज्या सुरुवातीच्या अडचणींतून चालतो त्या सोसण्याची ताकद देते, आणि पुढे मिळणारे यश टिकवून धरण्याचीही.

नीच भंग राजयोग सहसा नीच पण भंग झालेल्या ग्रहाच्या महादशेत, किंवा भंगात सहभागी असलेल्या ग्रहाच्या अंतर्दशेत कार्यान्वित होतो. त्याचा वैशिष्ट्यपूर्ण साचा असा: दृश्य संघर्षाचा किंवा खालच्या स्थानाचा काळ, आणि संबंधित ग्रहदशा सुरू होताच त्यात एकाएकी उलथापालथ होऊन उन्नती. हा योग आयुष्यभर सतत फळे देत नाही — उलगडण्यासाठी त्याला दशेचे कार्यान्वयन लागते.